Çocuk haklarına dair sözleşme Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından "20 Kasım 1989" tarihinde kabul edilmiştir.
Metin
ÖNSÖZ
Bu Sözleşmeye Taraf Devletler:
Birleşmiş Milletler Andlaşmasında ilân edilen ilkeler uyarınca insanlık
ailesinin tüm üyelerinin, doğuştan varlıklarına özgü bulunan haysiyetle
birlikte eşit ve devredilemez haklara sahip olmalarının tanınmasının,
dünyada özgürlük, adalet ve barışın temeli olduğunu düşünerek,
Birleşmiş Milletler halklarının, insanın temek haklarına ve bireyin,
insan olarak taşıdığı haysiyet ve değere olan kesin inançlarını
Birleşmiş Milletler Andlaşmasında bir kez daha doğrulamış olduklarını
ve daha geniş bir özgürlük ortamında toplumsal ilerleme ve ve daha iyi
bir yaşam düzeyi sağlama yolundaki kararlılıklarını hatırda tutarak,
Birleşmiş Milletlerin, İnsan Hakları Evrensel Bildirisinde ve
Uluslararası İnsan Hakları Sözleşmelerinde herkesin, bu metinlerde
yeralan hak ve özgürlüklerden ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal ya
da başka görüş, ulusal ya da toplumsal köken, mülkiyet, doğuştan veya
başka durumdan kaynaklanan ayırımlar dahil, hiçbir ayırım
gözetilmeksizin yararlanma hakkına sahip olduklarını benimsediklerini
ve ilân ettiklerini kabul ederek,
Uluslararası İnsan Hakları Evrensel Bildirisinde, Birleşmiş
Milletlerin, çocukların özel ilgi ve yardıma hakkı olduğunu ilân
ettiğini anımsayarak,
Toplumun temel birimi olan ve tüm üyelerin ve özellikle çocukların
gelişmeleri ve esenlikleri için doğal ortamı oluşturan ailenin toplum
içinde kendisinden beklenen sorumlulukları tam olarak yerine
getirebilmesi için gerekli koruma ve yardımı görmesinin zorunluluğuna
inanmış olarak,
Çocuğun kişiliğinin tam ve uyumlu olarak gelişebilmesi için mutluluk,
sevgi ve anlayış havasının içindeki bir aile ortamında yetişmesinin
gerekliliğini gözönünde bulundurarak,
Çocuğun toplumda bireysel bir yaşantı sürdürebilmesi için her yönüyle
hazırlanmasının ve Birleşmiş Milletler Andlaşmasında ilân edilen
ülküler ve özellikle barış, değerbilirlik, hoşgörü, özgürlük, eşitlik
ve dayanışma ruhuyla yetiştirilmesinin gerekliliğini gözönünde
bulundurarak,
Çocuğa
özel bir ilgi gösterme gerekliliğinin, 1924 tarihli, Cenevre Çocuk
Hakları Bildirisinde ve 20 Kasım 1959 tarihinde Birleşmiş Milletler
Teşkilatı Genel Kurulunca kabul edilen Çocuk Hakları Bildirisinde
belirtildiğini ve İnsan Hakları Evrensel Bildirisisinde, Medeni ve
Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi nde (özellikle 23 ve 24 üncü
maddelerinde) ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin
Uluslararası Sözleşmede (özellikle 10 uncu maddesinde) ve çocukların
esenliği ile ilgili uzman kuruluşların ve uluslararası örgütlerin
kurucu ve ilgili belgelerinde tanındığını hatırda tutarak,
Çocuk Hakları Bildirisin de belirtildiği gibi "çocuğun gerek bedensel
gerek zihinsel bakımdan tam erginliğine ulaşmamış olması nedeniyle
doğum sonrasında olduğu kadar, doğum öncesinde de uygun yasal korumayı
da içeren özel güvence ve koruma gereksiniminin bulunduğu nu hatırda
tutarak,
Ulusal ve
uluslararası düzeyde çocukları aile yanına yerleştirme ve evlat
edinmeye de özel atıfta bulunan Çocuğun Korunması ve Esenliğine İlişkin
Toplumsal ve Hukuksal İlkeler Bildirisi; Çocuk Mahkemelerinin Yönetimi
Hakkında Birleşmiş Milletler Asgari Standart Kuralları (Beijing
Kuralları) ve Acil Durumlarda ve Silahlı Çatışma Halinde Kadınların ve
Çocukların Korunmasına İlişkin Bildirinin hükümlerini anımsayarak ,
Dünyadaki ülkelerin tümünde çok güç koşullar altında yaşayan ve bu
nedenle özel bir ilgiye gereksinimi olan çocukların bulunduğu bilinci
içinde,
Çocuğun
korunması ve uyumlu gelişmesi bakımından her halkın kendine özgü
geleneklerinin ve kültürel değerlerinin taşıdığı önemi gözönünde
tutarak,
Her
ülkedeki, özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki çocukların yaşama
koşullarının iyileştirilmesi için uluslararası işbirliğinin taşıdığı
önemin bilincinde olarak,
Aşağıdaki kurallar üzerinde anlaşmaya varmışlardır.
1.KISIM
Madde 1
Bu sözleşme uyarınca çocuğa uygulanabilecek olan kanuna göre daha erken
yaşta reşit olma durumu hariç, onsekiz yaşına kadar her insan çocuk
sayılır.
Madde 2
1. Taraf
Devletler, bu Sözleşmede yazılı olan haklar kendi yetkileri altında
bulunan her çocuğa, kendilerinin, ana babalarının veya yasal
vasilerinin sahip oldukları,ırk, renk, cinsiyet,dil, siyasal ya da
başka düşünceler, ulusal, etnik ve sosyal köken, mülkiyet sakatlık,
doğuş ve diğer statüler nedeniyle hiçbir ayrım gözetmeksizin tanır ve
taahhüt ederler.
2.
Taraf Devletler, çocuğun ana-babasının, yasal vasilerinin veya
ailesinin öteki üyelerinin durumları, faaliyetleri, açıklanan
düşünceleri veya inançları nedeniyle her türlü ayırıma veya cezaya tabi
tutulmasına karşı etkili biçimde korunması için gerekli tüm uygun
önlemi alırlar.
Madde 3
1.
Kamusal ya da özel sosyal yardım kuruluşları, mahkemeler, idari
makamlar veya yasama organları tarafından yapılan ve çocukları
ilgilendiren bütün faaliyetlerde, çocuğun yararı temel düşüncedir.
2.
Taraf Devletler, çocuğun ana-babasının, vasilerinin ya da kendisinden
hukuken sorumlu olan diğer kişilerin hak ve ödevlerini de gözönünde
tutarak, esenliği için gerekli bakım ve korumayı sağlamayı üstlenirler
ve bu amaçla tüm uygun yasal ve idari önlemleri alırlar.
3.
Taraf Devletler, çocukların bakımı veya korunmasından sorumlu
kurumların, hizmet faaliyetlerin özellikle güvenlik, sağlık, personel
sayısı ve uygunluğu ve yönetim yeterliliği açısından, yetkili
makamlarca konulan ölçülere uymalarını taahhüt ederler.
Madde 4:
Taraf Devletler, bu Sözleşmede tanınan hakların uygulanması amacıyla
gereken her türlü yasal, idari ve diğer önlemleri alırlar. Ekonomik,
sosyal ve kültürel haklara ilişkin olarak, Taraf Devletler eldeki
kaynaklarını olabildiğince geniş tutarak, gerekirse uluslar arası
işbirliği çerçevesinde bu tür önlemler alırlar.
Madde 5:
Taraf
Devletler, bu sözleşmenin çocuğa tanıdığı haklar doğrultusunda çocuğun
yeteneklerinin geliştirilmesi ile uyumlu olarak, çocuğa yol gösterme ve
onu yönlendirme konusunda ana-babanın, yerel gelenekler görüyorsa uzak
aile veya topluluk üyelerinin, yasal vasilerinin veya çocuktan hukuken
sorumlu öteki kişilerin sorumluluklarına, haklarına ve ödevlerine saygı
gösterirler.
Madde 6:
1. Taraf Devletler, her çocuğun temel yaşama hakkına sahip olduğunu kabul ederler.
2. Taraf Devletler, çocuğun hayatta kalması ve gelişmesi için mümkün olan azami çabayı gösterirler.
Madde 7:
1.
Çocuk doğumdan hemen sonra derhal nüfus kütüğüne kaydedilecek ve
doğumdan itibaren bir isim hakkına, bir vatandaşlık kazanma hakkına ve
mümkün olduğu ölçüde ana-babasını bilme ve onlar tarafından bakılma
hakkına sahip olacaktır.
2.
Taraf Devletler, özellikle çocuğun tabiiyetsiz kalması sözkonusu
olduğunda kendi ulusal hukuklarına ve ilgili uluslararası belgeler
çerçevesinde üstlendikleri yükümlülüklerine uygun olarak bu hakların
işlerlik kazanmasını taahhüt ederler.
Madde 8:
1.
Taraf Devletler yasanın tanıdığı şekliyle çocuğun kimliğini; tabiiyeti,
ismi ve aile bağları dahil, loruma hakkına saygı göstermeyi ve bu
konuda yasa dışı müdahalelerde bulunmamayı taahhüt ederler.
2.
Çocuğun kimliğinin unsurlarının bazılardan veya tümünden yasaya aykırı
olarak yoksun bırakılması halinde, Taraf Devletler çocuğun kimliğine
süratle yeniden kavuşturulması amacıyla gerekli yardım ve korumada
bulunurlar.
Madde 9:
1.
Yetkili makamlar uygulanabilir yasa ve usullere göre ve temyiz yolu
açık olarak, ayrılığın çocuğun yüksek yararına olduğu yolunda karar
vermedikçe, Taraf Devletler, çocuğun; ana-babasından, onların rızası
dışında ayrılmamasını güvence altına alırlar. Ancak, ana-babası
tarafından çocuğun kötü muameleye maruz bırakılması ya da ihmâl
edilmesi durumlarında ya da ana-babanın birbirinden ayrı yaşaması
nedeniyle çocuğun ikametgâhının belirlenmesi amacıyla karara varılması
gerektiğinde bu tür bir ayrılık kararı verebilir.
2.
Bu maddenin birinci fıkrası uyarınca girişilen her işlemde ilgili bütün
taraflara işleme katılma ve görüşlerini bildirme olanağı tanınır.
3.
Taraf Devletler, ana-babasından veya bunlardan birinden ayrılmasına
karar verilen çocuğun, kendi yüksek yararına aykırı olmadıkça,
ana-babanın ikisiyle de düzenli bir biçimde kişisel ilişki kurma ve
doğrudan görüşme hakkına saygı gösterirler.
4.
Böyle bir ayrılık, bir Taraf Devlet tarafından girişilen ve çocuğun
kendisinin ana veya babasının veya her ikisinin birden tutuklanmasını,
hapsini, sürgün, sınırdışı edilmesini veya ölümünü (ki buna devletin
gözetimi altında iken nedeni ne olursa olsun meydana gelen ölüm
dahildir) tevlit eden herhangi benzer bir işlem sonucu olmuşsa, bu
Taraf Devlet, istek üzerine ve çocuğun esenliğine zarar vermemek koşulu
ile; ana-babaya, çocuğa veya uygun olursa, ailenin bir başka üyesine,
sözkonusu aile bireyin ya da bireylerinin bulunduğu yer hakkında
gereken bilgiyi verecektir. Taraf Devletler, böyle bir istemin başlı
başına sunulmasının ilgili kişi veya kişiler bakımından aleyhe hiçbir
sonuç yaratmamasını ayrıca taahhüt ederler.
Madde 10:
1. 9
uncu Maddenin 1 inci fıkrası uyarınca Taraf Devletlere düşen
sorumluluğa uygun olarak, çocuk veya ana-babası tarafından, ailenin
birleşmesi amaçlarıyla yapılan bir Taraf Devlet ülkesine girme ya da
onu terketme konusundaki her başvuru, Taraf Devletlerce olumlu, insani
ve ivedi bir tutumla ele alınacaktır. Taraf Devletler, bu tür bir
başvuru yapılmasının başvuru sahipleri veya aile üyeleri aleyhine
sonuçlar yaratmasını taahhüt ederler.
2.
Ana-babası, ayrı devletlerde oturan bir çocuk olağanüstü durumlar
hariç, hem ana hem de babası ile düzenli biçimde kişisel ilişkiler
kurma ve doğrudan görüşme hakkına sahiptir. Bu nedenle ve 9 uncu
maddenin 1 inci fıkrasına göre Taraf Devletlere düşen sorumluluğa uygun
olarak, Taraf Devletler çocuğun ve ana-babasının Taraf Devletlerin
ülkeleri dahil herhangi bir ülkeyi terketmeye ve kendi ülkelerine dönme
hakkına saygı gösterirler. Herhangi bir ülkeyi terketme hakkı, yalnızca
yasada öngörüldüğü gibi ve ulusal güvenliği, kamu düzenini, kamu
sağlığı ve ahlak veya başkalarının hak ve özgürlüklerini korumak amacı
ile işbu Sözleşme ile tanınan öteki haklarla bağdaştığı ölçüde
kısıtlamalara konu olabilir.
Madde 11:
1.
Taraf Devletler, çocukların yaşadığı yollarla ülke dışına çıkarılıp
geri döndürülmemesi halleriyle mücadele için önlemler alırlar.
2. Bu amaçla Taraf Devletler iki ya da daha çok taraflı anlaşmalar yapılmasını ya da mevcut anlaşmalara katılmayı teşvik ederler.
Madde 12:
1. Taraf
Devletler, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun kendini
ilgilendiren her konuda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını bu
görüşlere çocuğun yaşı ve olgunluk derecesine uygun olarak, gereken
özen gösterilmek suretiyle tanırlar.
2.
Bu amaçla, çocuğu etkileyen herhangi bir adli veya idari kavuşturmada
çocuğun ya doğrudan doğruya veya bir temsilci ya da uygun bir makam
yoluyla dinlenilmesi fırsatı, ulusal yasanın usule ilişkin kurallarına
uygun olarak çocuğa, özellikle sağlanacaktır.
Madde 13:
1.
Çocuk, düşüncesini özgürce açıklama hakkına sahiptir; bu hak, ülke
sınırları ile bağlı olmaksızın; yazılı, sözlü, basılı, sanatsal biçimde
veya çocuğun seçeceği başka bir araçla her türlü haber ve düşüncelerin
araştırılması, elde edilmesi ve verilmesi özgürlüğü içerir.
2. Bu hakkın kullanılması yalnızca :
Madde 14:
1. Taraf Devletler, çocuğun düşünce, vicdan ve din özgürlükleri hakkına saygı gösterirler.
2. Taraf
Devletler, ana-babanın ve gerekiyorsa yasal vasilerin; çocuğun
yeteneklerinin gelişmesiyle bağdaşır biçimde haklarının kullanılmasında
çocuğa ol gösterme konusundaki hak ve ödevlerine, saygı gösterirler.
3.
Bir kimsenin dinini ve inançlarını açıklama özgürlüğü kanunla
öngörülmek ve gerekli olmak kaydıyla yalnızca kamu güvenliği, düzeni,
sağlık ya da ahlâki ya da başkalarının temel hakları ve özgürlüklerini
korumak gibi amaçlarla sınırlandırılabilir.
Madde 15:
1. Taraf Devletler, çocuğun dermek kurma ve barış içinde toplanma özgürlüklerine ilişkin haklarını kabul ederler.
2.
Bu hakların kullanılması, ancak yasayla zorunlu kılınan ve demokratik
bir toplumda gerekli olan ulusal güvenlik, kamu güvenliği kamu düzeni
yararına olarak ya da kamu sağlığı ve ahlâkın ya da başkalarının hak ve
özgürlüklerinin korunması amaçlarıyla yapılan sınırlamalardan
başkalarıyla kısıtlandırılamaz.
Madde 16:
1. Hiçbir
çocuğun özel yaşantısına aile, konut ve iletişimine keyfi ya da haksız
bir biçimde müdahale yapılamayacağı gibi, onur ve itibarına da haksız
olarak saldırılamaz.
2. Çocuğun bu tür müdahale ve saldırılara karşı yasa tarafından korunmaya hakkı vardır.
Madde 17:
Taraf
Devletler, kitle iletişim araçlarının önemini kabul ederek çocuğun;
özellikle toplumsal, ruhsal ve ahlâki esenliği ile bedensel ve zihinsel
sağlığını geliştirmeye yönelik çeşitli ulusal ve uluslararası
kaynaklardan bilgi ve belge edinmesini sağlarlar. Bu amaçla Taraf
Devletler:
-
Kitle
iletişim araçlarını çocuk bakımından toplumsal ve kültürel yararı olan
ve 29 uncu maddenin ruhuna uygun bilgi ve belgeyi yaymak için teşvik
ederler;
-
Çeşitli
kültürel, ulusal ve uluslararası kaynaklardan gelen bu türde bilgi ve
belgelerin üretimi, değişimi ve yayımı amacıyla uluslar arası
işbirliğini teşvik ederler;
-
Çocuk kitaplarının üretimini ve yayılmasını teşvik ederler;
-
Kitle
iletişim araçlarını azınlık grubu veya bir yerli ahaliye mensup
çocukların dil gereksinimlerine özel önem göstermeleri konusunda teşvik
ederler;
-
13
ve 18 inci maddelerde yeralan kurallar gözönünde tutularak çocuğun
esenliğine zarar verebilecek bilgi ve belgelere karşı korunması için
uygun yönlendirici ilkeler geliştirilmesini teşvik ederler.
Sevişmeden Uyuyalım
